Mùa hè với những đợt nắng nóng gay gắt và thời tiết cực đoan luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe con người, trong đó nghiêm trọng nhất phải kể đến tình trạng sốc nhiệt, hay còn gọi là say nắng. Nhiều người vẫn có thói quen chủ quan, cho rằng sốc nhiệt chỉ là cảm giác mệt mỏi, choáng váng thông thường do đi ngoài trời nắng lâu. Tuy nhiên, trên góc độ y khoa, đây là một trạng thái cấp cứu khẩn cấp nguy hiểm. Nếu không được phát hiện sớm và xử lý đúng cách, sốc nhiệt có thể để lại những di chứng nặng nề về thần kinh, tổn thương tạng vĩnh viễn, thậm chí đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh trong thời gian rất ngắn.
Cơ chế tàn phá cơ thể và sự nguy hiểm của sốc nhiệt
Sốc nhiệt là hình thái tổn thương nghiêm trọng nhất do nhiệt độ cao gây ra, xuất phát từ việc cơ thể không còn khả năng tự làm mát.
Khi “bộ nhiệt kế” của cơ thể hoàn toàn mất kiểm soát
Thông thường, cơ thể con người có một hệ thống tự điều hòa thân nhiệt thông minh ở não bộ để giữ nhiệt độ luôn ở mức ổn định xung quanh $37^\circ\text{C}$. Khi gặp môi trường nóng, cơ thể sẽ tự làm mát bằng cách tiết mồ hôi và giãn mạch máu ngoại biên. Tuy nhiên, khi tiếp xúc quá lâu với mức nhiệt độ cao hoặc vận động quá sức trong thời tiết nắng nóng, hệ thống điều hòa này sẽ hoàn toàn bị tê liệt. Thân nhiệt của người bệnh sẽ nhanh chóng tăng cao vượt ngưỡng 40 độ, cơ thể ngừng tiết mồ hôi dẫn đến việc nhiệt lượng bị giữ lại bên trong và liên tục đốt cháy cơ thể từ nội tại.
Suy đa tạng – Hậu quả tàn khốc diễn ra trong vài phút
Khi cơ thể mất khả năng hạ nhiệt, một dòng máu nóng với nhiệt độ cao sẽ lưu thông và trực tiếp tấn công các cơ quan nội tạng nhạy cảm. Hệ thần kinh trung ương và não bộ là nơi chịu tổn thương đầu tiên, gây ra tình trạng mê sảng, co giật hoặc hôn mê. Tiếp theo, tim phải đập nhanh cực độ để cố gắng đẩy máu ra ngoài da nhằm tản nhiệt, dẫn đến suy tim cấp. Thận cũng bị quá tải và suy giảm chức năng lọc do thiếu nước nội bào và sự phá hủy của các tế bào cơ. Quá trình suy đa tạng này diễn ra rất nhanh, chỉ trong vòng vài phút kể từ khi thân nhiệt vượt ngưỡng an toàn.
Di chứng vĩnh viễn và tỷ lệ tử vong đáng báo động
Nếu người bệnh may mắn sống sót sau một trận sốc nhiệt nghiêm trọng, nguy cơ phải đối mặt với các di chứng vĩnh viễn là cực kỳ cao. Tổn thương não do nhiệt độ cao có thể dẫn đến mất trí nhớ, giảm khả năng vận động hoặc thay đổi tính cách không thể phục hồi. Thống kê y khoa cho thấy, tỷ lệ tử vong do sốc nhiệt có thể lên tới hơn 50% nếu không được can thiệp kịp thời. Việc hạ thân nhiệt cho bệnh nhân trong “giờ vàng” – tức là trong vòng 30 phút đầu tiên kể từ khi khởi phát triệu chứng – là yếu tố tiên quyết quyết định giữa sự sống và cái chết.
Những đối tượng dễ trở thành “nạn nhân” của sốc nhiệt
Dù bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng bởi nắng nóng, nhưng có những nhóm đối tượng mang đặc điểm sinh lý hoặc tính chất công việc đặc thù sẽ có nguy cơ bị sốc nhiệt cao hơn hẳn người bình thường.
Người lao động trực tiếp ngoài trời nắng gắt
Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất do đặc thù công việc phải phơi mình nhiều giờ liền dưới ánh nắng mặt trời. Công nhân xây dựng, nông dân làm ruộng, hay người giao hàng (shipper) không chỉ chịu tác động nhiệt trực tiếp từ ánh nắng mà còn phải chịu lượng nhiệt hấp thụ ngược lên từ mặt đường bê tông, nhựa đường. Việc vận động cơ bắp liên tục với cường độ cao dưới thời tiết nắng nóng làm cơ thể sinh ra một lượng nhiệt nội sinh rất lớn, kết hợp với nhiệt độ môi trường bên ngoài khiến nguy cơ sốc nhiệt tăng lên gấp nhiều lần.
Trẻ em và người cao tuổi – Hệ điều hòa nhiệt còn yếu
Trẻ em và người già là hai nhóm đối tượng có sức đề kháng và khả năng thích nghi nhiệt rất kém. Ở trẻ nhỏ, hệ thống điều tiết thân nhiệt và tuyến mồ hôi chưa phát triển hoàn thiện, khiến cơ thể tích nhiệt nhanh hơn người lớn. Ngược lại, đối với người cao tuổi, do quá trình lão hóa tự nhiên, hệ thần kinh trung ương không còn nhạy bén để nhận biết sự thay đổi nhiệt độ môi trường, khả năng tiết mồ hôi giảm và họ thường có sẵn các bệnh lý nền như tim mạch, huyết áp làm giảm khả năng chịu đựng sức nóng.
Quy trình sơ cứu khẩn cấp cứu sống người bị sốc nhiệt
Khi phát hiện một người có dấu hiệu sốc nhiệt như da khô nóng, đỏ ửng, không có mồ hôi, thở nhanh, mạch đập nhanh, đau đầu, chóng mặt, mê sảng hoặc ngất xỉu, cần lập tức thực hiện quy trình sơ cứu khẩn cấp.
- Gọi cấp cứu và đưa ngay vào bóng râm: Ngay lập tức gọi xe cấp cứu hoặc hệ thống y tế gần nhất để được hỗ trợ chuyên khoa. Trong lúc chờ đợi xe cứu thương, việc đầu tiên cần làm là nhanh chóng di chuyển nạn nhân ra khỏi khu vực nắng nóng, đưa vào môi trường mát mẻ, có bóng râm, hoặc phòng có điều hòa nhiệt độ. Đặt nạn nhân nằm ngửa, kê cao chân một chút để tăng cường lượng máu lưu thông về não bộ.
- Hạ thân nhiệt thần tốc bằng các biện pháp cơ học: Cần khẩn trương cởi bỏ bớt quần áo dày, bó sát bên ngoài của nạn nhân để cơ thể dễ tản nhiệt. Sử dụng các biện pháp cơ học có sẵn để hạ thân nhiệt thần tốc: dùng khăn ướt thấm nước mát lau liên tục lên toàn bộ cơ thể, bật quạt hướng trực tiếp vào nạn nhân để tăng tốc độ bốc hơi nước. Đặc biệt, cần chườm các túi đá hoặc khăn lạnh vào các vùng có mạch máu lớn đi qua như nách, bẹn, cổ nhằm làm mát dòng máu lưu thông nhanh nhất có thể. Tiếp tục theo dõi và thực hiện cho đến khi thân nhiệt hạ xuống mức an toàn.
Kết luận
Sốc nhiệt mùa nắng nóng là một tai nạn y khoa cực kỳ nguy hiểm với diễn tiến nhanh và sức tàn phá cơ thể nghiêm trọng. Tuy nhiên, đây lại là tình trạng hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh được nếu mỗi người nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe. Việc bổ sung nước đầy đủ trước khi khát, hạn chế tối đa việc ra ngoài hoặc làm việc nặng vào các khung giờ nắng nóng đỉnh điểm, kết hợp mặc đồ bảo hộ rộng rãi, thoáng mát là những biện pháp đơn giản nhưng thiết thực. Hiểu đúng về cơ chế và cách sơ cứu sốc nhiệt chính là tấm lá chắn vững chắc để tự bảo vệ tính mạng của bản thân và gia đình trong những ngày hè oi bức.
